Məqalələr

Tutmac – bir türk yeməyi (“Divan”da da var).

Ari an-ra ke dər şekəm dohol-əst
Bərg-e totmac beh-ze bərg-e qol-əst.

(Aclıqdan qarnı təbil kimi guruldayana gül yarpağındansa tutmac yaxşıdır).

Cok – çox (qələbəlik mənasında)

Ayəd həme ruz sər qoşade
Coki ço cəg əz pey uftade

(Məcnun haqqında: hər gün başı açıq şəkildə gəlir və arxasınca bir çox (adamlar) düşür).
Çalış – cövlan və həmlə mənasında (“Divan”da güləşmək).

Befərmud şəh ta dəliran-e rum
Nəmayənd çaleş dər an mərz-o-bum.

(Şah buyurdu ki, Rum igidləri burda çalış etsinlər).

Çavuş – çavuş. Farsca şəhərlərdə: “nəqib” və “paspan-e ləşkər” (“başçı” və “qoşun gözətçisi” – red.)

Ze del dadən-e çavoşan-e dəlir
Delavər şode qur bər cəng-e şir.

(İgid çavuşların təşviqi ilə vəhşi eşşək şirlə döyüşə atılmışdı).

Çirkin – çirkinlik

Be siyahi bəsər cəhan binəd
Çerkini bər siyah nə neşinəd.

(Göz qarası sayəsində dünyanı görür, qaraya çirkinlik çökməz).

Dağ – həm “damğa”, həm də “dağ” mənasında.

Ançenan qurxan be kuh-o-be rağ
Qur k-u dağ did rəst ze dağ.

(Qurxan (Bəhram-gur) dağa və yaylağa çıxınca vəhşi eşşək dağı görüb, dağdan (dağlanmaqdan) qurtuldu).

Iylaq – yaylaq, qışlağın əksi. “Dağlıq” mənasında da başa düşülə bilər.

Borun şod əz iylaqiyan sərkeşi
Səvari şetabənde çun atəşi.

(İylaqlılardan bir süvari od kimi meydana atıldı).


Sav – bir vergidən yaxa qurtarmaq üçün deyilir (“Divan”da da var).
Çenan kəşt mostəğni əz sav-o-bac
Ke bər daşt əz keşvər-ə xod xərac.

(Sav ilə bacdan elə asudə oldu ki, məmləkətində vergini aradan qaldırdı).

Səncəq – bayraq dirəyi və ya “tuğ” adlanan dirək.

Hezar-o-çehel sıncıq-e pəhləvi
Rəvan dər pəy-e rayət-e xosrovi.

(Padşah bayrağının ardınca min qırx pəhləvi sancağı irəliləyirdi).

Qəlavuz – bələdçi

Dər an puye təcil misaxtənd
Rəhi bi qəlavuz həmi taxtənd.

(O yolda tələsir və qəlavuzsuz yol gedirdilər).

Qırmızı – məlum rəng.

Şəb ço arayeş degərqun saxt
Kohli ənduxt, qermezi əndaxt.

(Gecə başqa bir tövr aldı, qırmızılığı atıb göyərdi).

Gür – Kür (çay)

Beheşti şode bişe piramonəş
Ze Ğor kousəri bəste bər damənəş.

(Bərdə haqqında: Ətrafı meşələrdən cənnətə dönmüş, yanında Gür adlı kövsər axır).

Nay-i türki - əsgər şeypuru

Foru mande ze bəs qouğa-ye torkan
Ze bang-e nay-e torki nay-e torkan.

N a y – qırtlaq deməkdir. Nay-i türki – türk qırtlağı, məcazi mənada hərbi şeypur deməkdir. Yalnız Nizamidə deyil, klassik şairlərdə də vardır. Beytin  tərcüməsi başqa yerdə verilmişdir, təkrar etmirik.

Uşaq – uşaq, çocuq, qulam mənasında.

Cənibətkeş oşaqan-e sərayi
Rəvane səd əz hər su codayi.

(Saray uşaqlarından yüzlərcəsi ayrı-ayrı hər tərəfdə yürüyür).

Ustaq – otaq.

Ço mehdi kər çe şod məğreb osaqəş,
Qozəşt əz sərhəd-e məşreq yətaqəş.

(Mehdi kimi otağı qərbdə olduğu halda, yatağı şərq hüdudunu aşdı). “Yataq” qaravul mənasında işlənmişdir.

Yırıq-dade – arıq at mənasında işlənmişdir. Şərhçilər türkcə bir söz olduğunu ehtimal etmişlər.
Şetabənde-ra əsb-e səhra-xəram
Yereq dade z-an beh ke başəd cəmam.

(Tələsənə yüyrək at lazımdır, kökdənsə yırıq daha yaxşıdır).

Yəzək – qabaqda gedən, öncü (“Divan”da da var).

Borun şod yəzəkdar-e doşmənşenas
Yətaqi kəmər bəste bər cay-e pas.

(Düşmən tanıyan yəzəkçi (öncü) bayıra çıxdı; yataqçı (qaravulçu) da qaravul yerini tutdu).

Yıqlıq – şərhçilərə görə, türk sözüdür və “ox” mənasında işlənmişdir.

Hənuzəş pərr-e yeqleq dər oqab-əst
Hənuzəş bərk-e nilufər dər ab-əst.

(Hələ yıqlıq lələyi qartaldadır: hələ nilufər yarpağı sudadır). Məcazi ifadələrdir. “Hələ gənc və dincdir” – deməkdir.

* * *

Nizami bir sıra türk adlarını və sözlərini sənətinin özünəməxsusluğunu təşkil edən simvol və məcazlarda işlətmişdir. Məsələn:
Əvvəl də işarə etdiyimiz kimi, şair Çin xaqanının İskəndərə hədyyə verdiyi ov quşunu belə təsvir edir:
Toğan şah-e morğan-o-toğrol be nam
Be Soltani əndər ço toğrol təmam.

(Toğrul adlı quşlar şahı bir Toğan ki, sultanlıqda Toğrul kimi tamamdı).
Burada Toğan cinsindən bir quşa verilən Toğrul adı şairin xoşu ilə qoyulmuş gəlişigözəl bir ad deyildir. Toğrul yırtıcı bir quş adıdır. Mahmud Kaşğarinin “Divan”ında da vardır.
Alanlı bir süvariyə Qarınca adını qoyan Nizami bu türk sözü ilə onun farsca tərcüməsi olan “mur” kəlməsi arasında cinas yaratdığından yuxarıda bəhs etmişdik:

Alani səvari qərencə be nam
Honərha nəmude be şəmşir-o-cam.
Qərencə ço did ançenan dəst-e zur
Sepər bər kətf duxt çun pər-e mur.
(Qarınca adlı Alanlı bir süvari ki, həm döyüşdə, həm də məclisdə hünərlər göstərirdi. Qarınca bu qol gücünü gördükdə qalxanı mur (qarışqa) qanadları kimi çiyninə çəkdi).
Diqqətəlayiqdir ki, Nizami həmyerliləri olan gəncəlilərin bu gün də “necə” mənasında işlətdikləri bir sözdən bol-bol istifadə etmişdir: hancarı.

Ço birun-e ğar aməd-o-rah cost
Nəşod hiç hencar bər vey dorost.

(Mağaradan çıxıb axtardısa da, heç bir hencarla yol tapa bilmədi).

* * *

Nizamidə türk şəkilçiləri ilə düzəldilmiş farsca sözlərə də təsadüf olunur. Məsələn, “-çı” şəkilçisi ilə - miyançı.

Miyançı – “miyan” – ara; “miyançı” – araçı (vasitəçi – red.)

Borun əz miyanci-vo-əz tərcome
Bedanest yek-yek zəban-e həme.

Iskəndər haqqında deyir: (miyançıya və mütərcimə ehtiyacı olmadan hamının dilini anladı).

Səng-lax – daşlıq.

Bəsi rand bər şure-vo-sənglax
Gəhi mənzeləş təng-o-qahi fərax.

(Tozluq və daşlıqda çox çapdı; yolu gah dar, gah da geniş idi).

Divlax – divlik, div çox olan yer.

An biyaban ke gərd-e in tərəf-əst
Divlaxi məhoul-o bi ələf-əst.

(Bu tərəfdəki o çöl otsuz bir yer və qorxunc bir divlikdir).

Xacetaş – “xace”, yəni ağa; ağaları bir olanlar.

Avərde be hefz-e durbaşi
Əz şir-e gəvəzn xacetaşi.

(qaravul xidməti üçün aslanla maralı xacetaş etmişdir).

Xeyltaş – bir tayfanın üzvləri

Roxəm sərxeyl-e xuban-e təraz-əst
Kəmine xeylatəşəm kebr-o-naz-əst.

(üzüm Təraz gözəllərinin başçısı (sərxeyl), ən dəyərsiz xeyltaşım (irqdaşım) təkəbbür və nazdır).
* * *

Nizaminin Türküstan şəhərlərindən bəzilərini bir məcaz və rəmz şəklində işlətdiyini göstərən bir neçə misalı da qeyd edək:

Xırxız (qırğız), Çaç və Kaşğər:

Ze Xerxiz-o-əz Çaç o-əz Kaşğər
Bəsi pəhləvan xand zərrin-kəmər.

(Xırxız, Çaç və Kaşğardan çoxlu qızıl kəmərli pəhləvan çağırdı – red.)

Xəllux – Xalaç, Kalaç.

Be xedmət şəmse-ye xuban-e Xəllox
Şəhənşəh-ra çenin dər dad pasox.

(Xəllux gözəllərinin günəşi şahənşaha belə cavab verdi – red.)

Soğd
Berişəm nəvazan-e soğdi sorud
Begərdun bər avərdi avaz-e rud.

(Soğdlu çalğıçılar rudun avazını fələyə qaldırmışlar – red.)

Təraz
Muy be muyət ze həbəş Təraz
Tazi-yo tork aməde dər torktaz.

(Sənin hər tükünlə Həbəşistandan Təraza qədər ərəb və türk hücuma keçmişdir – red.)

Tamğac
Kəməndi ço əbru-ye təmğaçiyan
Be xəm çun kəman-quşe-ye çaçiyan.

(Tamğaclıların qaşları kimi bir kəmənd ki,
Əyrilikdə çaçlıların kamanları kimidir – red.)

Qıfçaq – Qıpçaq
Biyaban həme zeyl-e qefçaq did
Dər-u lobətan-e səmən-saq did.

(Çöllüyü başdan-başa Qıpçaq tayfası gördü, orada ağ baldırlı gözəllər gördü – red.)

<< Əvvəli | < Geri