Kitablar

Bütün bunlarla bərabər, milli müqavimət davam edirdi və Azərbaycanın hər tərəfində qanlı hadisələr olurdu. Müxtəlif yerlərdə davam edən üsyanlar arasında 1920-ci ildə baş vermiş Gəncə üsyanı xüsusilə diqqətəlayiqdir. Buradakı üsyanı yatırmaq üçün Qızıl Ordu 8000 nəfərlik hərbi hissə göndərmişdi. Silahlı üsyanlar məmləkətdə daimi hal almışdı. 1925-ci ildə verdiyi bir raportunda Azərbaycan Daxili İşlər komissarı Bağırov 52-dən artıq üsyan hadisəsini qeyd edir. Kəndlərin kollektivləşdirilməsi illərində (1930-1932) Azərbaycandakı üsyanlar xüsusilə şiddətlənir. Bəzi şəhərlər minlərlə üsyançının əlində qalırdı. Bu zamankı vəziyyətin “qorxuncluğu”na Sovet komissarı Elinvanın məşhur bir bəyanatında rəsmən şəhadət edilmişdir. Milli müqavimət kütləvi üsyanlardan başqa, müxtəlif növ təxribatçılıq xarakterini də daşıyırdı.

Bu əməli müqavimət hadisələri ilə bərabər, məmləkətdə siyasi konspirasiya, yəni gizli çalışma aktları da güclü şəkildə davam etdi. Gizli bəyannamələr, hətta qəzetlər nəşr olundu. Bakıda, “Çeka”nın lap yaxınlığında gizli bir mətbəə işləyirdi: burada çap edilən “İstiqlal” qəzeti 19-cu nömrəsini buraxmağa müvəffəq olmuşdu. Bu mətbəənin sirri yalnız bir təsadüf nəticəsində açıldı: polis qəlp pul düzəldən maşın axtararkən “Müsavat” mətbəəsinin üstünə çıxdı.

Bu hadisə Sovet hökümətinin görünməmiş təzyiqinə səbəb olur. Yaxalanan müsavatçılara işgəncələr verilir. Məhbuslar gördükləri zülmlərə görə aclıq elan edirlər. Müsavatçıların Solovki adı ilə məşhur olan sürgün yerindəki qəhrəmanlıq mücadiləsi keçmişdə “çekist” ikən, sonra qaçaraq 1936-cı ildə Şanxayda “Sovetlərdə ölüm kampaniyaları” adı ilə nəşr etdirdiyi əsərdə Kiselev-Qromov təfsilatı ilə bəhs edir. Solovki və buna bənzər sürgün yerləri ilə bütün sovet zindanlarında iztirab çəkənlər, təbii, sadəcə müsavatçılar deyil, ümumiyyətlə, bütün milli zümrələrin nümayəndələri idi. Bolşevik leksikonu Azərbaycandakı bütün vətənpərvərləri müsavatçı adlandırır. Müsavatçılıq vətənpərvərliyin sinonimidir.

Azərbaycan Kommunist Partiyasının XIV Bakı qurultayında söz söyləyən partiya katibi Bağırov demişdir ki: “İndiki halda “Müsavat” partiyası mərkəzi komitəsinin üzvlərindən dördü “Çeka” həbsxanasındadır. Bunlardan hər biri Sovet dövlət idarəsində yüksək mövqe tuturdu, sovet məmurluğu ilə müsavat partizanlığını bir şəxsdə necə birləşdirdiklərini onlardan soruşduqda onlar: bu həm asan, həm də ucuz başa gəlir, deyə zarafat edərlərmiş. Bolşeviklərin – milliyyətçiliyi tamamilə yox etdik, – dedikləri bir çox bəyanatlarına baxmayaraq, sovet mətbuatı ilə höküməti son illərə qədər Azərbaycan vətənpərvərliyinin rəmzi kimi tanınan müsavatizmlə şiddətli mübarizə aparmışlar. 1932-ci ildə toplanan AKP-nin qurultayının qərarına görə “Müsavat” partiyası ilə sadəcə daxildə deyil, xaricdə də mübarizə aparılmalıdır.

1937-ci ildə Sovet Azərbaycanının IX qurultayında Azərbaycan hökümətinin Baş naziri Rəhmanov yeni Sovet konstitusiyasına dair çıxışında 1918-ci ilin 28 mayında Azərbaycanı Sovet Rusiyasından ayırmağa cəsarət etmiş “Müsavat” partiyasının üstünə düşür. Ona görə o, “Müsavatçıların Azərbaycandakı hakimiyyyəti tarixin ən qaranlıq dövrüdür”, “inqilab əleyhdarı olan müsavat partiyasının tarixi daimi bir xəyanət və dönüklük tarixidir” – deyir.

Milli təmayüllər sovet ziyalılarının geniş təbəqələrinə nüfuz edir: bu, xüsusilə məktəblərdə və mədəniyyət sahəsində çalışanlar arasında duyulur. Daxili İşlər Komissarı Bağırov çıxışında demişdir ki: “Müsavat partiyası Mərkəzi Komitəsinin bir təlimatnaməsi əlimizə keçib: burada müəllimlərə məktəblərdə milli şüur təbliğatı aparmaq və şagirdlər arasında rus-bolşevik rejiminə qarşı nifrət oyandırmaq tövsiyyə edilir” (“Kommunist”, 302, Bakı).

İstilalar orqanları uzun müddət Azərbaycanın təhsil sistemində “panturanizm”i təmizləməklə məşğul oldular. Ümumtürk dünyası ilə hər cür münasibətlər yaratmaq istəyən təmayülə “panturanizm” deyilirdi.

* * *

Bolşeviklərin qarşılaşdığı ən böyük çətinlik ədəbiyyat sahəsində idi. Onlar Azərbaycanda “proletar mədəniyyəti”ni bərqərar etmək istəyirdilər. Qısaca “proletkult” adlandırılan bu formulun mənası “formaca milli, məzmunca kommunist” olan bir ədəbiyyatdır. Lakin bolşeviklər bu arzularına heç cür çata bilmirdilər. Çünki bu iş üçün hazırlanmış kadrlar yox idi. Məktəb kimi, ədəbiyyat da uzun zaman kommunizmə yabançı olan ideoloqların təsiri altında qalırdı. 1937-ci ilə qədər bu sahədəki əsl hakimiyyət “inqilab”dan əvvəlki qələm sahiblərinin əlində idi. Bu iddianı təsdiq edən dəlil və hadisələr “Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı” mövzüsünda oxuduğumuz məruzədə danışıldığından, burada təfsilata varmayacaq, yalnız sovet mətbuatından mövzuya aid olan bir neçə sətri nümunə gətirəcəyik. 1921-ci ilin 5 oktyabr tarixli Bakıda çıxan “Kommunist” qəzetində o zamankı Maarıf nazirinin Yazıçıların qurultayındakı çıxışında belə yerlərə rast gəlirik: “Azərbaycan işçiləri arasından çıxan şair və yazıçıların sayı gündən-günə artmaqdadır. Yazıçıların bu nəslinin “Müsavat” dövründən xəbəri yoxsa da, yenə Cavadın (milli şair Əhməd Cavad nəzərdə tutulur) milli məktəbi təsirinə düşür və milli Azərbaycan ruhunda ədəbiyyat yaradırlar. Nəticədə, Azərbaycanın gənc yazıçıları uydurulmuş rus təhlükəsinə qarşı çıxır və “Baxımsız Azərbaycan” şüarını idealizə etməyə başlayırlar. Almas, Əbdül, Müşfiq, Hüseynzadə və başqaları kimi gözəl proletar şairləri bir-bir millətçi olaraq Proletar Yazıçıları İttifaqından və Kommunist partiyasından çıxırlar; indi isə Cavadla birlikdə üç rəngli Azərbaycan bayrağını tərənnüm edirlər (“Kommunist”, № 2765 – 46, 1929). Adları çəkilən şairlərin bir hissəsinin başqa yerlərə qaçaraq milli ideologiyanı tərənnüm etdiklərini də bilirik. Bakı mətbuatından öyrəndiyimizə görə, Tağı Şahbazi, Böyükağa Talıblı, Əli Rza və Əhməd Cavad kimi yazıçılar sovet ədəbiyyatında millətçiliyi təbliğ etdiklərinə görə Yazıçılar İttifaqından xaric edilmişlər.

* * *

Sovet höküməti, Azərbaycandakı milli meyillərlə təbiidir ki, yalnız ədəbiyyat və maarif sahəsində mübarizə aparmır. Azərbaycan Kommunist Partiyasının tarixi partiya sıralarının “milli sapıntılıq”dan təmizlənməsi tarixidir. Milli sapıntılıq isə yerli kommunistlərin partiya ilə sovet idarələrinin Moskvanın hədsiz müdaxiləsindən qorumaq istəyən hərəklərtlərinə deyilir.

Diqqət etdinizsə, “sapıntıçılıq” adlanan bir təbir işlətdik. Bununla “uklonist” sözü tərcümə edilir. “Uklon” – doğru yoldan sapmaq deməkdir. Kommunizmin əsas əqidələri ilə razı olmayanlara və partiya intizamına riayət etməyənlərə bu adı verirlər. Rus olmayan sovet respublikalarında milli istiqlal fikrinə meyl edənlərə “milli sapıntıçılar” adı verilir. Daha sonra, 1924-cü ildə Azərbaycan Kommunist Partiyasının Baş katibi Əyyub Xanbudaqov Azərbaycan sapıntıçılarına başçılıq etdi və bu cərəyanın istədiklərini bu şəkildə formullaşdırdı: 1. Bundan sonra Moskva Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmayacaq. 2. Yerli kommunistləri sadəcə yuxarıdan təyin olunan katiblərlə rəhbərlərin idarəsində və yalnız onların müşavirləri rolunda görmək fikri və adətindən vaz keçiləcək. 3. Azərbaycan milləti öz-özünə idarə etmək çağına çatmış ikən, moskvalı idarəçilər, yerlilərin müstəqil olaraq çalışmalarına əngəl olur və bu çalışmaya “yerli millətçilik” damğası vurur. Buna qəti olaraq son qoyulacaq. 4. İşçi birlikləri, kooperativləri və digər dövlət müəssisələri, sözdə deyil, gerçəkdən türkləşdiriləcək. 5. Azərbaycanı Rusiyadan gətirilmiş köçkünlərlə məskun etmək istəyən Sovet hökümətinin məskunlaşdırma siyasətinə son qoyulacaq. 6. Cənubi Qafqaz respublikalarında milli mədəniyyətlərin inkişafını saxlamaq üçün Cənubi Qafqaz Sovet Respublikaları Federasıyasının təşkilatı əsası ilə qanunu dəyişəcək (həmin tarixdə adı çəkilən federasiya var idi. Bu federasiya sonradan dağıldı).

Xanbudaqovun bu çıxışı Azərbaycan kommunistləri arasında qüvvətli bir hərəkata səbəb oldu. Bu hərəkat Moskvanın zorakı tədbirləri ilə nəticələndi. Xanbudaqovu Azərbaycandan sürgün etdilər. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Baş katibliyinə bundan sonra Moskvadan təyin olunan yabançı katiblər göndərildi. Partiyanı Xanbudaqov tərəfdarlarından təmizlədilər. Komsomol adlandırılan gənc kommunistlərin belə 40%-i təşkilatdan qovuldu.

Bu dövrə aid Moskva və Bakı qəzetləri partiya kütlələrini sarmış millətçilik təsirinə qarşı mübarizədə səhlənkarlıq göstərən Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinə hücumlar edirlər. 1929-cu ildə Moskvada Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının baş orqanı olan “Pravda” qəzetindəki “Azərbaycan Kommunist Partiyasının faciəli iflası” başlıqlı məqaləsində Bolşevik Partiyası müfəttişlərindən Yaroslavski yazırdı:
“Bakı Azərbaycanın paytaxtıdır. Azərbaycan – bütün müsəlman Şərqinin inqilabi mərkəzidir. Bakı pantürkizm ilə panislamizm ideyalarına qarşı savaşan internasionalizm qalasıdır. Buna görə, kommunizmin Bakıdakı faciəli aqibəti haqqında yazı yazmaq acıdır. Bir Bakı ki, arxasında işçi hərəkatının on illərcə sürən böyük bir tarixi vardır; bir Bakı ki, böyüklüyü etibarı ilə Sovet İttifaqının üçüncü şəhəri sayılır... Sovet neftinin 70%-ni Azərbaycan verir. İmperializmin gözü Azərbaycandadır. Müsavatçılar gecəli-gündüzlü Azərbaycan xalqının etimadını qazanmağa çalışırlar. Işçi partiyasının gücü bu ünsürlərə qarşı mübarizə aparmaqdadır. Buna görə də Bakı haqqında pis şey yazmaq çox ağır və kədərlidir”.

“Pravda”dan sonra, hökümət organı olan “İzvestiya” qəzeti də Azərbaycandakı vəziyyət haqqında bir mərsiyə yazır: “Dövlət sənayesini planlaşdırma idarəsinin başında “Müsavat” hökümətinin Nəqliyyat naziri olmuş bir mühəndis, kənd maarifi və abadlaşdırma işlərinin başında da müsavatçı bir vəkil durur” – deyə şikayət edir. Bakıda çıxan “Kommunist” qəzetində AKP Bakı komitəsi katiblərindən Cəbiyev sapıntılığın Azərbaycan şəraitində türk millətçiliyi şəklini aldığını yazır. Onun söylədiyinə görə, 1922-ci ildə beyinləri millətçilikdən dumanlanan kommunistlər Azərbaycanı burjua demoktratik respublikası elan etməyi planlaşdırırlarmış.

<< Əvvəli | < Geri | İrəli > | Sonu >>